Kornea Nakli

Kornea nakli hangi durumlarda gerekir?

Kornea, gözün önündeki saydam penceredir. Saydamlığını ya da düzgün kubbe şeklini kaybettiğinde görme ciddi biçimde bozulur. Kornea nakli (keratoplasti), hasarlı dokunun alınıp yerine bağışlanmış sağlıklı kornea dokusunun konmasıdır. Diğer tedavilerle yeterli görme sağlanamayan hastalarda düşünülür:

• İleri evre keratokonus nedeniyle çok incelmiş ya da şekli ciddi bozulmuş kornea
• Ciddi doku hasarı bırakan kornea yaralanmaları
• Kalıcı hasar bırakan derin kornea enfeksiyonları ve ülserleri
• Korneanın saydamlığını yitirdiği kornea distrofileri (kalıtsal ya da dejeneratif hastalıklar)
• Görmeyi belirgin bozan kornea izleri (skar)
• Göz ameliyatlarından sonra korneanın iç tabakası yetersiz kalınca gelişen kalıcı kornea şişliği

Korneanın katmanları ve nakil türleri

Kornea yaklaşık yarım milimetre kalınlığındadır ama katmanlı bir yapısı vardır. En dışta ince bir örtü tabakası (epitel), ortada kalınlığın büyük kısmını oluşturan stroma, en içte ise tek sıra hücreden oluşan endotel bulunur. Endotel, korneadaki fazla sıvıyı dışarı pompalayarak onu saydam tutar; kaybedilen endotel hücrelerinin yerine yenisi gelmez. Nakil türü, hangi katmanın hasta olduğuna göre seçilir.

Tam kat nakil (penetran keratoplasti, PK)

Korneanın ortasından tüm katmanları içeren yuvarlak bir disk çıkarılır ve aynı çaptaki donör kornea yerine ince dikişlerle tutturulur. Hastalık korneanın tüm kalınlığını tuttuğunda gerekir; derin izler, delinmiş kornea ya da hem stromanın hem endotelin bozulduğu durumlar buna örnektir.

Donörün endoteli de nakledildiği için ret riski katmanlı nakillere göre daha yüksektir. Görmenin oturması ve dikişlerin alınması katmanlı nakillere göre daha uzun bir süreçtir, nakilden sonra belirgin astigmat kalabilir.

Ön katmanlı nakil (DALK)

Derin ön lameller keratoplastide (DALK) yalnızca epitel ve stroma değiştirilir. Hastanın kendi endoteli ve onu taşıyan ince zar (Descemet zarı) yerinde bırakılır. Keratokonusta ve endotelin sağlam olduğu stroma izlerinde tercih edilir.

Kendi endoteliniz korunduğu için görmeyi en çok tehdit eden ret türü olan endotel reddi gelişmez ve göz duvarı daha sağlam kalır. Dikişler ve iyileşme süresi tam kat nakle benzer. Ameliyat sırasında iç zar yırtılırsa tam kat nakle geçilebilir.

Arka katmanlı nakiller (DMEK, DSAEK)

Sorun yalnızca endotelde ise yalnızca iç tabaka değiştirilir. Fuchs endotel distrofisi ve katarakt ameliyatından sonra gelişen kalıcı kornea ödemi bu gruba girer. Hastalıklı endotel soyulur, donör dokusu küçük bir kesiden gözün içine verilir ve hava ya da gaz kabarcığıyla korneanın arka yüzüne yerleştirilir.

DSAEK’te nakledilen doku ince bir stroma tabakası da içerir. DMEK’te yalnızca Descemet zarı ve endotel nakledilir, doku çok daha incedir. Dikiş ya hiç gerekmez ya da birkaç tane yeterlidir ve görme tam kat nakle göre çok daha hızlı toparlanır. Ameliyattan sonra kabarcığın dokuyu yerinde tutabilmesi için belirli bir süre sırtüstü yatmanız istenir. Doku yerinden ayrılırsa göze yeniden hava verilmesi gerekebilir.

Donör kornea nereden gelir?

Nakledilen kornea, ölümden sonra doku bağışı yapılmış kişilerden alınır ve göz bankasında (doku bankası) saklanır. Kullanılmadan önce bağışçının kanı HIV, hepatit B ve C, frengi gibi bulaşıcı hastalıklar açısından taranır. Korneanın saydamlığı ve endotel hücre sayısı mikroskopla değerlendirilir.

Kornea damarsız bir doku olduğu için böbrek naklinde olduğu gibi doku grubu uyumu genellikle aranmaz. Ameliyat tarihi, uygun dokunun bankadan temin edilmesine göre planlanır.

Ameliyattan sonra dikkat edilecekler

Ameliyattan sonra gözde ağrı, batma, kızarıklık ve bulanık görme olabilir. İyileşmenin seyri nakil türüne ve kişiye göre değişir; ne zaman günlük işlerinize döneceğiniz muayenede ve ameliyat öncesi görüşmede ayrıntılı konuşulur.

Bu dönemde:

• Antibiyotikli ve kortizonlu damlaları önerilen takvimde aksatmadan kullanın.
• Gözü ovalamayın; uyurken koruyucu siperlik takın.
• Göze su ve sabun kaçırmayın, tozlu ortamlardan ve havuzdan uzak durun.
• Göze darbe gelebilecek işlerden kaçının.
• Kontrolleri kaçırmayın. Enfeksiyon ve doku reddi bu muayenelerde izlenir.

Nakil reddinin belirtileri nelerdir?

Bağışıklık sistemi donör dokusunu yabancı olarak algılayıp ona saldırabilir; buna nakil reddi (rejeksiyon) denir. En sık ilk yıllarda görülür, ancak nakilden yıllar sonra da ortaya çıkabilir. Korneasında damarlanma olan ya da daha önce nakil reddi yaşamış gözlerde risk daha yüksektir.

Şu belirtilerden biri başlarsa kontrol gününü beklemeden aynı gün başvurun:

• Kızarıklık: Gözde yeni başlayan ya da artan kızarıklık
• Işığa hassasiyet: Işıktan rahatsız olma, gözü açık tutmakta zorlanma
• Görmede azalma: Bulanıklık ya da puslanma
• Ağrı: Batma ya da derinden gelen ağrı

Erken yakalanan ret, çoğu zaman yoğun kortizonlu damla tedavisiyle geri çevrilebilir. Geç kalındığında nakledilen doku saydamlığını kalıcı olarak kaybedebilir ve yeni bir nakil gerekebilir. Akıntı ve ani görme kaybı da vakit kaybetmeden bakılması gereken belirtilerdir.

Uzun takip: kontroller neden yıllarca sürer?

• Damlalar: Kortizonlu damlalar doktorunuzun belirlediği takvimle yavaş yavaş azaltılır; bazı hastalarda düşük dozda uzun süre devam eder. Kortizon göz tansiyonunu yükseltebilir ve katarakta yol açabilir, bu yüzden her kontrolde göz tansiyonu ölçülür.
• Dikişler: Dikişli nakillerde dikişler kontrollerde, astigmatı azaltacak sırayla alınır; zamanlamasını doktorunuz belirler. Gevşeyen ya da kopan bir dikiş enfeksiyon ve ret riskini artırır. Batma ya da yabancı cisim hissi olursa kontrol gününü beklemeyin.
• Göz duvarı: Tam kat nakil yapılan gözde nakil sınırı ömür boyu normal korneadan daha zayıf kalır. Darbe riski olan sporlarda koruyucu gözlük kullanın.
• Görme: Görme oturduktan sonra gözlük ya da kontakt lens gerekebilir. Nakilden sonra kalan düzensiz astigmat için çoğu zaman sert ya da skleral lens kullanılır (Kontakt Lens Uygulamaları).

Hangi nakil türünün uygun olduğu kornea topografisi, kornea kalınlığı ölçümü ve endotel hücre sayımıyla belirlenir. Değerlendirme Doç. Dr. Elif Ceren Yeşilkaya tarafından Medicana Zincirlikuyu (Şişli, İstanbul) hastanesinde yapılır. Daha önce göz ameliyatı olduysanız ya da başka bir merkezde takip edildiyseniz eski raporlarınızı ve kullandığınız damlaların listesini muayeneye getirin.