Göz İçi Mercek: Multifokal, Trifokal ve EDOF

Akıllı mercek ne demek?

Gözün doğal merceği, yakına ve uzağa bakarken şeklini değiştirerek odağı ayarlar. 40’lı yaşların ortasından itibaren bu esneklik azalır ve yakın gözlüğü gerekir. İlerleyen yıllarda mercek bulanıklaşırsa katarakt gelişir. Göz içi mercek ameliyatında doğal mercek alınır ve yerine yapay bir mercek takılır.

Halk arasında akıllı mercek denen grup, birden fazla mesafede net görmeyi hedefleyen multifokal, trifokal ve EDOF merceklerdir. Ameliyat tekniği katarakt ameliyatıyla aynıdır; farkı takılan merceğin optik tasarımı yaratır.

Bu ameliyat iki gruba yapılır. Birincisi katarakt hastalarıdır. İkincisi kataraktı olmasa da gözlük bağımlılığını azaltmak isteyen, genellikle 45 yaşını geçmiş ve yakını görmekte zorlanan kişilerdir. Bu gruptaki işleme refraktif lens değişimi denir.

Mercek türleri: hangisi hangi mesafeyi net gösterir?

Monofokal mercek

Tek bir mesafeye, çoğunlukla uzağa odaklanır. Uzak görme keskindir ve gece ışıkların çevresinde belirgin hale oluşmaz. Okumak için, çoğu zaman bilgisayar için de gözlük gerekir. Bazı hastalarda bir göz uzağa, diğeri yakına ayarlanır (monovizyon). Bu düzen gözlük ihtiyacını azaltabilir, ama herkes alışamadığı için genellikle önceden kontakt lensle denenir.

Multifokal (iki odaklı) mercek

Işığı biri uzak, biri yakın için olmak üzere iki odağa böler. Okuma ve uzak görüş sağlanır, bilgisayar ekranı gibi orta mesafeler ise net olmayabilir. Gelen ışık iki odak arasında paylaşıldığı için ışık saçılması ve gece parlaması görülebilir.

Trifokal mercek

Uzak ve yakına ek olarak orta mesafe için üçüncü bir odak taşır. Bilgisayar, tablet ya da araç gösterge paneli gibi kol boyu mesafeleri net görmesi gereken kişilerde öne çıkar. Çoğu günlük işte gözlük ihtiyacını büyük ölçüde azaltır. Işık yansımaları ve parlamalar görülebilir; çoğu hastada zamanla azalır.

EDOF (genişletilmiş odak derinliği) mercek

EDOF mercek, odağı uzaktan orta mesafeye uzanan kesintisiz bir bant halinde yayar. Uzak ve orta mesafede daha doğal bir görme sağlar ve multifokal ile trifokal merceklere göre daha az hale ve parlama yapar. Yakın görmesi bu merceklere göre biraz daha zayıf kalabilir, küçük yazılar için okuma gözlüğü gerekebilir.

Torik mercek

Korneadaki astigmatı düzeltir. Monofokal, multifokal, trifokal ve EDOF merceklerin torik modelleri vardır. Torik merceğin göz içinde doğru açıda durması gerekir. Bu açı ameliyattan önce kornea ölçümleriyle belirlenir ve mercek ameliyatta buna göre hizalanır.

Mercek seçimini neler belirler?

İki soru grubu birlikte ele alınır. Birincisi günlük hayatınızla ilgilidir:

• Gününüzün çoğunu ekran başında mı, kitapla mı, araç kullanarak mı geçiriyorsunuz?
• Gece sık araç kullanıyor musunuz?
• Küçük yazıları okurken gözlük takmak sizi rahatsız eder mi?

İkincisi gözünüzün sağlığıyla ilgilidir. Retinanın merkezini (makula) etkileyen hastalıklar, ilerlemiş glokom, düzensiz kornea ya da geçirilmiş lazer ameliyatı, multifokal ve trifokal merceklerden beklenen görme kalitesini düşürebilir. Bu gözlerde EDOF ya da monofokal mercek daha uygun olabilir.

Doç. Dr. Elif Ceren Yeşilkaya, Medicana Zincirlikuyu’daki (Şişli, İstanbul) muayenede bu cevapları ölçüm sonuçlarıyla birlikte değerlendirir ve her mercekte hangi işler için gözlük gerekebileceğini önceden konuşur.

Ameliyattan önce yapılan ölçümler

• Optik biyometri: Gözün ön-arka uzunluğu ve kornea eğimi ölçülür, mercek gücü bu değerlerle hesaplanır. Ölçümdeki küçük bir sapma, ameliyattan sonra kalan numaraya dönüşür.
• Kornea topografisi: Astigmatın miktarını, eksenini ve korneanın düzenini gösterir. Torik merceğe gerek olup olmadığına bu ölçümle karar verilir.
• Makula OCT: Retinanın merkezini kesit halinde görüntüleyen bir taramadır. Gözle muayenede fark edilmeyen sorunları gösterebilir.
• Gözyaşı değerlendirmesi: Kuru göz, kornea ölçümlerini bozar. Gerekirse önce kuruluk tedavi edilir, ölçümler sonra tekrarlanır.
• Göz tansiyonu ve retina muayenesi: Glokom ve retina hastalıkları mercek seçimini doğrudan etkiler.

Kontakt lens kullanıyorsanız korneanın gerçek şeklinin ölçülebilmesi için lenslerinizi ölçümlerden bir süre önce çıkarmanız istenir.

Kataraktım yok: refraktif lens değişimi

Kataraktı olmayan bir gözde de saydam doğal mercek aynı teknikle alınır ve yerine çok odaklı ya da EDOF mercek takılır. Genellikle 45 yaşından sonra yakın gözlüğüne başlamış, uzak numarası da olan kişilere önerilir. Doğal mercek alındığı için ileride bu gözde katarakt gelişmez.

Daha genç ve yakın görmesi henüz bozulmamış kişilerde önce doğal merceğe dokunmayan seçenekler, yani lazer ya da fakik göz içi lens konuşulur. Yüksek miyopta mercek değişiminden sonra retina dekolmanı riski artabilir; bu yüzden ameliyattan önce retinanın çevresi dikkatle incelenir.

Ameliyat ve sonrasında dikkat edilecekler

Doğal mercek küçük bir kesiden ultrason enerjisiyle parçalanarak alınır (fakoemülsifikasyon), katlanabilir yapay mercek aynı kesiden yerleştirilir. İki göz genellikle ayrı günlerde ameliyat edilir.

Ameliyattan sonra batma, bulanıklık, sulanma ve ışık yansımaları olabilir. Beyin yeni mercekten gelen görüntüleri yorumlamayı öğrendikçe gece ışıklarının çevresindeki hale daha az fark edilir. İyileşmenin seyri kişiden kişiye değişir; ne zaman günlük hayatınıza döneceğiniz muayenede ve ameliyat öncesi görüşmede ayrıntılı konuşulur.

Antibiyotikli ve kortizonlu damlaları reçetedeki düzende kullanın, gözünüzü ovuşturmayın, enfeksiyona karşı el ve yüz hijyenine dikkat edin ve kontrolleri aksatmayın.

Gece ışıkları, hale ve diğer riskler

• Hale ve parlama: Multifokal ve trifokal merceklerde daha belirgin, EDOF’ta daha azdır. Çoğu hastada zamanla azalır.
• Kontrast kaybı: Loş ışıkta ayrıntıları seçmek, monofokal merceğe göre biraz daha zor olabilir.
• Kalan numara: Küçük bir numara kalırsa gözlük ya da lazerle ince ayar yapılabilir.
• Torik merceğin dönmesi: Mercek eksenden kayarsa yeniden konumlandırılır.
• Arka kapsül kesifleşmesi: Merceği taşıyan zarın aylar ya da yıllar sonra bulanıklaşmasıdır. YAG lazer uygulamasıyla açılır.
• Enfeksiyon, göz tansiyonunda yükselme, makulada ödem ve retina dekolmanı: Nadir ama ciddi komplikasyonlardır.

Hale ve parlama uyum sürecinden sonra da günlük hayatı zorlayacak düzeyde kalırsa merceğin değiştirilmesi konuşulabilir. Ani görme kaybı, artan ağrı ya da belirgin kızarıklık olursa kontrol gününü beklemeden vakit kaybetmeden başvurun.

Muayeneye gelirken eski gözlük reçetelerinizi ve daha önce lazer olduysanız o ameliyatın kayıtlarını getirin. Lazer öncesi değerler, mercek gücünün doğru hesaplanmasına yardımcı olur.